Veganlık Helal mi? İslam, Et Tüketimi ve Bitkisel Yaşam

Fıkhî Temel: Mübah Olanı Terk Etmek ve Helal-Haram Dengesi

İslam hukuk metodolojisinde (Usûlü'l-Fıkıh) eşyada aslolan mubahlıktır; yani hakkında açık bir yasaklayıcı nass (ayet veya sahih hadis) bulunmayan nesneler ve fiiller helal kabul edilir. Kur'an-ı Kerim, hayvanların etlerinin belirli şartlar dairesinde yenilmesine izin vermiş (el-Mâide 5:1), ancak hiçbir ayette Müslümanlara et yemeyi bir vecibe veya iman şartı olarak emretmemiştir. Fıkıh ıstılahında mubah; mükellefin yapıp yapmamakta tamamen serbest bırakıldığı, yapılmasında sevap, terk edilmesinde ise günah bulunmayan fiildir. Dolayısıyla bir Müslümanın hayatı boyunca tek bir lokma et tüketmemesi, fıkhî açıdan dinî bir emre isyan veya farzı terk etmek anlamına gelmez. Bu temel ayrım, vegan beslenme biçiminin caiz olup olmadığı tartışmasının ana omurgasını oluşturur.

Buna karşılık, klasik fıkıh ulemasının ısrarla üzerinde durduğu teolojik bir sınır vardır: 'Tahrîmü'l-helâl', yani Allah'ın helal kıldığı bir şeyi zatı itibarıyla haram ilan etmek. Mâide Suresi 87. ayet-i kerimede Cenab-ı Hak şöyle buyurur: 'Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez.' Bu ilahi ikaz, kişinin kendi nefsi veya toplum adına teolojik bir yasak koyma yetkisinin bulunmadığını açıkça ortaya koyar. Bir Müslüman 'Hayvan yemek zatı itibarıyla günahtır, İslam'ın et tüketimine izin vermesi yanlıştır' gibi bir iddiada bulunursa, bu inanç fıkhî sınırları aşar ve akidevi bir sapmaya dönüşür. Ancak kişinin 'Ben hayvanların yetiştirilme koşullarını gayriahlaki buluyorum', 'Sağlığım için bitkisel beslenmeyi seçiyorum' veya 'Merhamet duygum gereği bir canlının hayatına son verilmesine vesile olmak istemiyorum' diyerek etten uzak durması, tahrîm değil şahsî bir takva ve feragat (zühd) tercihidir.

İslam düşünce tarihinde nefsi terbiye etmek, kalbi inceltmek veya riyazet amacıyla hayvansal gıdalardan uzak duran mutasavvıflar ve zahidler daima var olmuştur. Rabia el-Adeviyye ve İbrahim b. Edhem gibi tasavvuf büyüklerinin hayat hikayelerinde, hayvanlara duyulan derin şefkat sebebiyle et tüketiminden kaçındıkları nakledilir. Buradaki niyet, helali inkâr etmek değil, nefsani arzuları dizginlemek ve mahlukata karşı merhamet kanatlarını germektir. Fakihlerin ittifak ettiği kural şudur: Kişi, mubah olan bir gıdayı meşru bir sebeple yememe hakkına sahiptir. Hiç kimse bir başkasını deve kuşu, sığır, karides veya tavuk yemediği için dairesi dışına itemez; nitekim sahabi meclislerinde bazı helal yiyecekleri tabiatı almadığı için tüketmeyen pek çok sahabe yer almıştır.

Sünnette Beslenme: Hz. Peygamber'in Sofrası ve Et Tüketim Sıklığı

Modern toplumlarda et tüketimi, neredeyse her öğünün merkezinde yer alan vazgeçilmez bir alışkanlık haline gelmiştir. Oysa Asr-ı Saadet'teki nebevî uygulamalara bakıldığında, Resûlullah'ın (s.a.v.) sofrasının günümüzdeki aşırı hayvansal ürün merkezli diyetlerle hiçbir benzerlik taşımadığı açıkça görülür. Sahih-i Buhârî'de (Hadis No: 2567) nakledildiğine göre Hz. Âişe validemiz, yeğeni Urve b. ez-Zübeyr'e şöyle demiştir: 'Ey kız kardeşimin oğlu! Biz hilali görürdük, sonra diğer hilali, sonra diğer hilali görürdük; iki ayda üç hilal geçerdi de Resûlullah'ın evlerinde bir ateş (yemek pişirmek için) yanmazdı.' Urve, 'Teyzeciğim, o halde ne ile geçinirdiniz?' diye sorduğunda, Hz. Âişe: 'İki siyah şeyle: Hurma ve su. Yalnız Resûlullah'ın Ensar'dan sağmal hayvanları olan komşuları vardı; onlar Allah Resûlü'ne süt gönderirler, o da bize içirirdi' cevabını vermiştir. Bu rivayet, Allah Resûlü'nün hayatında etin günlük bir besin maddesi olmadığını, aylar boyunca hanelerinde tencere kaynamadığını belgeler.

Hz. Peygamber (s.a.v.) eti sevdiğini belirtmiş ve ikram edildiğinde kabul buyurmuştur; ancak et, o dönemin Hicaz toplumunda nadir bulunan, ekseriyetle misafir ağırlandığında, akika veya ziyafet vesilesiyle erişilen lüks ve istisnai bir gıdaydı. Allah Resûlü'nün günlük gıdasını arpa ekmeği, zeytinyağı, sirke, hurma, kabak, tirit ve mercimek gibi sade bitkisel kaynaklar teşkil ediyordu. Peygamber Efendimiz hiçbir zaman ashabına sürekli et yemelerini telkin etmemiş, bilakis bedeni ve kalbi hantallaştıran oburluktan ve israftan ümmetini sakındırmıştır. Dolayısıyla, günümüzdeki endüstriyel hayvancılık ürünlerinin her gün tüketildiği 'etperest' kültürün sünnetle uzaktan yakından bir ilgisi bulunmamaktadır; sünnetin ruhu sadelik, itidal ve kanaattir.

Hulefâ-yi Râşidîn döneminde de bu itidal korunmaya çalışılmıştır. Nitekim Hz. Ömer'in (r.a.), sürekli et satın alan ve eti bir bağımlılık haline getiren kişileri ikaz ettiği muteber tarih ve ahlak eserlerinde yer almaktadır. Muvatta'da kaydedilen rivayete göre Hz. Ömer, elinde et gören bir adama 'Bu nedir?' diye sormuş; adam 'Canım çekti, satın aldım' deyince, 'Canının her çektiğini satın alacak mısın? Allah'ın bir topluluğu "Dünyadaki hayatınızda güzel şeylerinizi tüketip bitirdiniz" (el-Ahkâf 46:20) diyerek kınamasından korkmaz mısın?' buyurmuştur. Hz. Ömer'in 'Şarabın bağımlılığı gibi etin de bir bağımlılığı vardır; ona alışmaktan sakının, çünkü o kalbi katılaştırır' şeklindeki meşhur ihtarı, et tüketimini dizginlemenin fıkhî ve ahlakî bir erdem sayıldığının tarihsel bir tanığıdır.

Helal ve Tayyib İlkesi: Endüstriyel Hayvancılığın Fıkhî İkilemi

İslam gıda hukukunun en temel yanılgılarından biri, 'helal' kavramını yalnızca mekanik ve ritüel bir kesim işlemine indirgemektir. Oysa Kur'an-ı Kerim, yenilecek rızıkları tarif ederken 'helal' kelimesini neredeyse daima 'tayyib' kavramıyla birlikte zikreder: 'Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helal ve tayyib (temiz, nezih, fıtrata uygun) olanlarından yiyin' (el-Bakara 2:168). Tayyib; bir şeyin özü itibarıyla saf, temiz, adalete uygun, zulümden arınmış, sağlığa yararlı ve fıtratı zedelemeyen nitelikte olması demektir. Bir hayvanın şah damarının kesilip üzerine besmele çekilmesi, o etin şeklen 'helal kesim' statüsü kazanmasını sağlayabilir; ancak o hayvanın doğumundan ölüm anına kadar maruz kaldığı süreç zulümle yoğrulmuşsa, elde edilen ürünün 'tayyib' vasfını taşıdığını iddia etmek fıkhen ve ahlaken son derece güçtür.

Bugün küresel et, süt ve yumurta üretiminin ezici çoğunluğunu oluşturan endüstriyel konsantre hayvan besleme operasyonları (CAFO), fıtratın ve merhametin tamamen ayaklar altına alındığı sistemlerdir. Milyarlarca canlı, gün ışığı görmeden, kendi dışkıları üzerinde, hareket dahi edemeyecekleri kafes ve bölmelerde ömür sürmektedir. Hızlı kilo alması için genetiğiyle oynanan piliçlerin kemikleri kendi gövdelerinin ağırlığını taşıyamamakta; süt endüstrisinde inekler devamlı surette suni tohumlamayla gebe bırakılarak yavrularından doğumdan birkaç saat sonra koparılmaktadır. Annesinin sütünden mahrum bırakılan ve demirsiz yemlerle kansız bırakılarak beyaz eti için beslenen buzağıların çektiği elem, İslam'ın 'Rahman' ve 'Rahîm' olan Rabbinin emirleriyle nasıl bağdaştırılabilir? İslam fıkhında zulüm (haksız eziyet) haramdır; dolayısıyla zulümle inşa edilmiş bir üretim zincirinin nihai mahsulünün tayyib olduğunu söylemek mümkün değildir.

Meselenin bir diğer kritik boyutu ise insan sağlığına ve yeryüzü nizamına verilen zarardır. Hayvanların dar ve hijyenik olmayan mekanlarda hastalanmadan hayatta kalabilmesi için tonlarca antibiyotik rutin ve koruyucu amaçla yemlere katılmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), bazı ülkelerde üretilen kritik tıbbi antibiyotiklerin yaklaşık yüzde 80'inin hayvancılık sektöründe tüketildiğini raporlamaktadır. Bu kontrolsüz kullanım, insanlığı antibiyotik direnci kriziyle karşı karşıya bırakmakta ve süper mikropların türemesine zemin hazırlamaktadır. Fıkhın en temel külli kaidelerinden biri olan Mecelle'nin 19. maddesindeki 'Zarar ve mukabele-i bizzarar yoktur' (Lâ darara ve lâ dırâr - İbn Mâce, Ahkâm, 17) ilkesi gereğince, hem hayvana hem insana hem de ekosisteme açıkça zarar veren bir üretim modelinin ürünlerine karşı ihtiyatla yaklaşmak her şuurlu Müslümanın dinî vazifesidir.

İslam Ahlakı Açısından Hayvan Hakları ve Modern Hayvancılık

Kur'an-ı Kerim, hayvanları insanların keyfince sömürebileceği şuursuz nesneler olarak değil, kendi içlerinde ilahi bir nizama ve haysiyete sahip ümmetler olarak tanımlar: 'Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar' (el-En'âm 6:38). İnsan, yeryüzüne tahripkâr bir hükümdar olarak değil, bir 'halife' ve emanetçi (el-Ahzâb 33:72) sıfatıyla gönderilmiştir. Bu emanet, tabiatı ve onun içindeki dilsiz mahlukatı Allah'ın birer emaneti bilip adalet ve merhametle muamele etmeyi gerektirir. Yeryüzünde ekolojik dengeyi bozmak, ormanları hayvan yemi üretmek uğruna yok etmek ve suları kirletmek, Kur'an'ın şiddetle yasakladığı 'fesâd fi'l-arz' (yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak - el-Bakara 2:205) cürmünün ta kendisidir.

Hadis-i şerifler, hayvanlara yönelik muamelenin kişinin ebedî ahiret akıbetini tayin edecek kadar mühim olduğunu vazeder. Sahih-i Buhârî'de (Hadis No: 3318) nakledilen, bir kediyi hapsederek açlıktan ölümüne sebep olan kadının cehennemlik olduğu rivayeti ile susuzluktan ölmek üzere olan bir köpeğe ayakkabısıyla kuyuya inip su veren günahkâr bir adamın Cenab-ı Hak tarafından bağışlandığı (Buhârî, Vudû, 33) haberi bu bilincin zirvesidir. Resûlullah (s.a.v.), hedef tahtası yapılarak eziyet edilen hayvanlar için beddua etmiş, hayvanların yüzüne damga vurulmasını lanetlemiş ve bir serçeyi dahi haksız yere öldüren kimseden Allah'ın hesap soracağını bildirmiştir (Nesâî, Dahâyâ, 42). Kesim anında dahi ihsanı emreden Efendimiz, 'Allah her şeyde ihsanı (en güzel davranışı) emretmiştir. Keseceğiniz zaman kesimi güzel yapın; bıçağınızı bileyin ve kestiğiniz hayvanı rahatlatın' (Müslim, Sayd, 57 - Hadis No: 1955) buyurmuştur.

Bu ilahî ve nebevî emirler ışığında modern mezbaha süreçlerine bakıldığında, ihsan ilkesinin neredeyse tamamen kaybolduğu görülür. Dakikada yüzlerce tavuğun asıldığı bant sistemleri, kesim hattında hayvanların birbirinin kanını ve can çekişmesini görmesi, elektroşok banyolarının yetersizliği ve endüstriyel hız baskısı sebebiyle pek çok hayvan tam bayılmadan veya kaynar tüy yolma kazanlarına canlı girerek can vermektedir. İslam Fıkıh Akademisi (IIFA), 1997 tarihli 95 (3/10) sayılı kararında kesim öncesi sersemletme (stunning) yöntemlerinin hayvanı öldürmemesi, kalbin durmaması ve acıyı hafifletmesi şartıyla caiz olabileceğini belirtmiştir; ancak endüstriyel mezbahalardaki hız odaklı yapı fıkhî şartların titizlikle denetlenmesini imkânsız kılmaktadır. Bu tablodan kaçınmak amacıyla bir Müslümanın hayvansal ürünleri boykot etmesi, nebevî ihsan anlayışının en tutarlı pratik tezahürlerinden biridir.

Fıkıh Mezheplerinin Bakışı ve Çağdaş Yaklaşımlar

Dört Ehl-i Sünnet mezhebi (Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî) ile Şia İmâmiyye (Ca'ferî) fıkhında, helal hayvanların etinin yenilmesi kural olarak mubah kategorisindedir. Hiçbir mezhep imamı, et yemeyi kişiyi dinden çıkaracak veya günahkâr kılacak derecede zorunlu bir dinî vecibe saymamıştır. Hanefî fıkhında mubahı terk etmek prensip olarak caizdir; ancak bir kimse 'Ben Allah'ın helal kıldığını reddediyorum' derse tekfir edilir. Dolayısıyla niyet burada fıkhî hükmü belirleyen mihverdir. Şâfiî ve Hanbelî fakihleri, kişinin tabiatı gereği tiksindiği veya merhamet hissiyle yiyemediği yiyecekleri terk etmesinde hiçbir beis görmemişlerdir. Nitekim keler (kertenkele türü bir çöl sürüngeni) ikram edildiğinde Allah Resûlü'nün 'Benim kavmimin diyarında bu bulunmazdı, dolayısıyla kendimi bundan hoşlanmaz buluyorum' (Buhârî, Zebâih, 33) buyurarak yememesi, tabiat ve nefis sebebiyle helalden kaçınmanın meşruiyetine en sarih delildir.

Şia Ca'ferî fıkhında da benzer şekilde et tüketimi mubah kabul edilir. Ayetullah Ali es-Sistanî ve Ayetullah Ali Hamaney gibi çağdaş Şii mercî-i taklidlerin fetvalarında, bir Müslümanın et tüketmemeyi tercih etmesi helali haram saymadığı müddetçe tamamen caiz görülmüştür. Ca'ferî usulünde hayvan haklarına ve hayvanın sağım hakkına (yavrunun payının bırakılması, sütün tamamının sağılmaması) dair oldukça katı fıkhî kayıtlar mevcuttur. Eğer bir tüketici, piyasadaki hayvansal üretimin bu şer'î şartları ve adalet ölçülerini ihlal ettiğine kanaat getirirse, şüpheli şeylerden kaçınma (ihtiyat) ilkesi gereğince bitkisel beslenmeyi şahsî bir takva yolu olarak seçebilir.

Aşağıdaki tabloda, İslam hukukunda gıda tüketimine dair temel fıkhî kavramlar ve bu kavramların vegan yaşam tarzıyla olan ilişkisi sistematik olarak özetlenmiştir:

Kurban (Udhiyah) İbadeti ve Vegan Müslümanın Durumu

Vegan beslenen Müslümanların en sık karşılaştığı ve en çok zihni meşgul eden mesele, Kurban Bayramı'ndaki 'udhiyah' ibadetidir. Mezhepler arasında kurbanın fıkhî hükmü farklı değerlendirilmiştir: Hanefî mezhebinde hali vakti yerinde olan mükellefler için udhiyah 'vacip' iken; Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre ise 'sünnet-i müekkede'dir (kuvvetli sünnet). Dolayısıyla Hanefî mezhebi dışındaki cumhur ulemaya göre kurban kesmeyen bir kimse farzı veya vacibi terk etmiş sayılmaz; büyük bir hayrı ve sünneti kaçırmış olur. Ancak Hanefî fıkhına tabi olan bir kişi için maddi gücü yettiği halde kurban ibadetini yerine getirmemek dinî bir sorumluluk doğurur.

Burada fıkhî hassasiyetle altı çizilmesi gereken bir sınır vardır: Klasik fıkıhta, kurban ibadetinin rüknü 'irâka-i dem'dir, yani şer'î şartlara uygun olarak kanın akıtılmasıdır. Bir Müslümanın 'Ben hayvan kesilmesine karşıyım, bu parayı bir hayır kurumuna nakit olarak bağışlayacağım ve bu bağış benim kurban ibadetimin yerine geçecektir' demesi klasik fıkıh metodolojisine uymaz. Zira nafile sadaka ile kurban ibadeti zatı itibarıyla farklı hükümlere tabidir; kurban bedelini sadaka olarak vermek genel bir tasadduk sevabı kazandırsa da kurban borcunu fıkhen düşürmez. Vekaleten kurban bağışı yapıldığında dahi aracı kurumlar hayvanı kesmek suretiyle ibadeti ifa ederler.

Buna mukabil, kurban kesilen etten bizzat yemek hiçbir mezhepte farz değildir. Kurban kesen veya vekâlet veren bir Müslüman, etin tamamını yoksullara, muhtaçlara ve komşularına dağıtabilir (el-Hacc 22:28, 36). Kur'an-ı Kerim, meselenin manevi özünü Hac Suresi 37. ayette veciz bir şekilde ifade eder: 'Onların etleri de kanları da asla Allah'a ulaşmaz; O'na ulaşacak olan sadece sizin takvanızdır.' Vegan bir Müslüman, Hanefî mezhebinde ise vacip kurbanını vekalet yoluyla kestirip etine hiç dokunmadan gerçek ihtiyaç sahiplerine infak edebilir; cumhurun mezheplerine tabi ise sünnet olan bu ibadeti yerine getirmeyip infakını farklı hayır kanallarıyla sürdürmeyi tercih edebilir.

Pratik Hayatta Helal-Vegan Yaşam: Tuzaklar, Katkı Maddeleri ve Sosyal Uyum

Vegan yaşam tarzı, dışarıdan bakıldığında yalnızca et tüketmemek gibi görünse de endüstriyel dünyada tüketilen hazır gıdaların içeriği fıkhî açıdan çok daha karmaşık bir inceleme gerektirir. Pek çok hazır gıda maddesinde görünüşte bitkisel olan ürünlerin içine gizlenmiş hayvansal türevler yer almaktadır. Jelatin (E441), peynir altı suyu tozu, sistein (E920), kemik külüyle filtrelenmiş şekerler ve böceklerden elde edilen karmin boyası (E120) gibi maddeler bunların başında gelir. Bir vegan ürün, hayvansal hiçbir içerik barındırmadığı için kural olarak domuz veya murdar (şer'î usulle kesilmemiş) hayvan türevi içerme riskini kendiliğinden sıfırlar; bu yönüyle vegan ürünler yurt dışında yaşayan veya helal sertifikasına erişemeyen Müslümanlar için güvenli bir sığınak işlevi görür.

Fakat burada 'her vegan olan helal midir?' sorusu devreye girer. Bir ürünün yüzde yüz bitkisel olması, onun otomatikman helal olduğu manasına gelmez. Zira İslam fıkhında sarhoş edici alkol türevleri veya sağlığa açıkça zehirleyici etkisi olan maddeler hayvansal olmasalar dahi haramdır. Örneğin, şarap veya alkolle fermente edilmiş vegan bir sos ya da uyuşturucu nitelikli bir bitki bileşeni vegan standartlarına uyabilir ancak İslam şeriatına göre kesinlikle haramdır. Bu sebeple vegan bir Müslümanın gıda etiketlerini okurken yalnızca hayvansal içerikleri değil, alkol ve toksik bileşenleri de denetlemesi bir zorunluluktur.

Toplumsal ve ailevî boyut ise vegan Müslümanların en çok sınandığı alanlardan biridir. Geleneksel Müslüman toplumlarda sofra paylaşımı, misafirperverlik ve akrabalık bağları (sıla-i rahim) merkezî bir konuma sahiptir. Aile sofrasında veya bayram ziyaretlerinde sunulan etli ikramları geri çevirmek, zaman zaman 'dini beğenmeme', 'Batı özentiliği' veya 'büyüklere saygısızlık' şeklinde yanlış anlaşılabilmektedir. Burada vegan bir Müslümana düşen görev; kibirden, ahlakî üstünlük taslamaktan ve yargılayıcı bir dilden uzak durarak niyetini nezaketle izah etmektir. Hz. Peygamber'in tebliğ üslubundaki zarafet ve merhamet örnek alınmalı, bitkisel beslenmenin hem beden sağlığı hem de sünnetin sadelik anlayışıyla ne kadar örtüştüğü hikmetle anlatılmalıdır.

• Etiket okuma alışkanlığı edinin: E441 (jelatin), E120 (karmin/koşineal) ve şüpheli emülgatörleri kontrol edin.
• Alkol türevlerine dikkat edin: Vegan unvanı taşıyan bazı mayalı soslarda veya tatlılarda fermantasyon kaynaklı alkol bulunabilir.
• Sosyal ilişkilerde hikmetli olun: Sofralarda dışlayıcı değil, alternatif bitkisel tarifler pişirip ikram ederek sevdirici bir yol izleyin.
• Gıdanın tayyib boyutunu gözetin: Sadece etten kaçınmakla yetinmeyip, aşırı işlenmiş sentetik vegan ürünler yerine fıtrata uygun doğal gıdalara yönelin.

Sonuç: Merhametli Bir Sofraya Doğru Fıkhî ve Vicdanî Denge

Özetle, 'Veganlık helal mi?' sorusunun İslam fıkhındaki en yalın cevabı: Niyet ve inanç sınırları korunduğu müddetçe kesinlikle helaldir. İslam dini, mensuplarını tek tip bir beslenme rejimine mahkûm etmemiş; mubahlar dairesinde geniş bir serbestlik alanı tanımıştır. Bir Müslüman, et yemeyi nefsine haram kılmadan, şeriatın izin verdiği bir hükmü teolojik olarak iptal etmeye kalkışmadan, sırf endüstriyel mezbahalardaki vahşete ortak olmamak, bedenini korumak veya iklim krizine karşı yeryüzünü imar etme sorumluluğuyla bitkisel bir hayat sürebilir. Bu tercih, yersiz bir bidat değil; bilakis İslam'ın emanet, ihsan ve tayyib prensiplerini modern çağda ete kemiğe büründüren ahlakî bir duyarlılıktır.

Bugün Müslümanların önündeki asıl imtihan, helal kavramını mezbahadaki iki saniyelik ritüele sıkıştıran mekanik fıkıhçılık ile Kur'an'ın kâinata yaydığı merhamet ve adalet ahlakı arasındaki mesafeyi kapatmaktır. Hayvanların fıtratlarına aykırı zindanlarda tutulduğu, doğar doğmaz acıyla tanıştığı ve ekolojik dengenin israf ve oburlukla altüst edildiği bir çağda sofralarımızı gözden geçirmek bir lüks değil, kulluk vazifesidir. Bitkisel beslenmek, bu zulüm çarkından elini eteğini çekmek isteyen her vicdanlı mümin için meşru, onurlu ve tertemiz bir güzergâhtır.

Nihayetinde din, kalpleri katılaştıran oburluğun değil; dili, eli ve sofrasıyla bütün mahlukata güven veren bir eminliğin mektebidir. Sofralarımızdaki tabaklarımız yalnızca midemizi değil, amel defterimizi ve mahlukatla kurduğumuz ahlakî bağı da temsil eder. Gelin, Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (s.a.v.) 'Yeryüzündekilere merhamet edin ki, göktekiler de size merhamet etsin' (Tirmizî, Birr, 16) çağrısına kulak verelim ve soframızdan merhameti, adaleti ve nezaketi eksik etmeyelim.